Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina)

Białoporek brzozowy — leśny antybiotyk z polskich lasów

Fomitopsis betulina rośnie cicho na martwych brzozach, od końca lata aż do pierwszych mrozów lutego. Nie jest pod ochroną, nie wymaga specjalnych zezwoleń — wystarczy wiedzieć, czego szukać. W tradycji ludowej Europy Wschodniej białoporek brzozowy od wieków traktowany był jako jeden z najbardziej niezawodnych grzybów leczniczych, dostępnych bezpośrednio z lasu.
W Szamanita zajmujemy się grzybami leśnymi od wielu lat. Białoporek brzozowy — obok czagi i huby brzozowej — to grzyb, który od zawsze budził nasz szczególny szacunek.

Czym jest białoporek brzozowy?

Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina, dawniej Piptoporus betulinus) to grzyb nadrzewny porastający wyłącznie brzozy — najchętniej martwe lub wyraźnie osłabione drzewa. Owocniki są półkoliste, o gładkiej, jasnoszarej lub kremowej skórce, z twardą białą miąższą.
Rośnie w lasach całej Polski, Europy i Azji Północnej. W Podlasiu spotykamy go regularnie — szczególnie licznie w starszych drzewostanach, gdzie brzozy stoją w różnych stadiach rozkładu. Sezon zbioru trwa od końca sierpnia do lutego — to jeden z niewielu grzybów, które można pozyskiwać zimą.

Co zawiera białoporek?

Badania fitochemiczne wskazują na wyjątkowo bogaty skład surowca. Wyciągi z białoporka zawierają triterpenoidy (w tym charakterystyczne kwasy poliporenowe A, B, C oraz kwas tumulozowy, nieobecne w innych gatunkach grzybów), polisacharydy o działaniu immunomodulacyjnym — w tym (1,3)-β-D-glukany — a także fenole, flawonoidy i piptaminę, naturalny antybiotyk wytwarzany przez grzyb.
Obecne są również związki indolowe: l-tryptofan i 5-hydroksy-l-tryptofan, prekursory serotoniny i melatoniny. Ergosterol — prekursor kortyzolu — wykazuje właściwości immunostymulujące i przeciwnowotworowe. Zawartość kwasów nienasyconych sięga 78% frakcji tłuszczowej.
Interesującą hipotezą, pojawiającą się w literaturze naukowej, jest przypuszczenie, że kora brzozy wzbogaca rosnący na niej grzyb triterpenami — białoporek dosłownie czerpie z biochemii swojego żywiciela.

Tradycyjne zastosowania

W medycynie ludowej i naturalistycznej białoporek brzozowy był stosowany przede wszystkim przy infekcjach dróg oddechowych — grypie, anginie i przewlekłym zapaleniu oskrzeli — a także przy problemach żołądkowych i jelitowych, w tym przy podejrzeniu Helicobacter pylori. Sięgano po niego przy boreliozie jako wspomaganie przy infekcjach bakteryjnych przenoszonych przez kleszcze, przy chorobach autoimmunologicznych i stanach zapalnych, a zewnętrznie — przy trudno gojących się ranach i chorobach skóry, gdzie świeże owocniki pocięte w plastry stosowano bezpośrednio jako naturalny opatrunek.
Badania potwierdzają aktywność przeciwbakteryjną względem wielu patogenów, m.in. Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa czy Bacillus anthracis.

Jak w tradycji przygotowywano odwar?

To właśnie w sposobie przygotowania tkwi sedno skuteczności — i tu tradycja była zaskakująco precyzyjna.
Zbiór i wstępna obróbka. Świeże owocniki zbierano i przed suszeniem rozdrabniano możliwie drobno — im bardziej pokrojony surowy grzyb, tym lepszej jakości proszek po wysuszeniu i zmieleniu. Suszenie było warunkiem koniecznym, by twarda miąższ dała się zmielić.
Mielenie. Do mielenia suszu używano młynka. W tradycji domowej jako alternatywę stosowano blender — ale dopiero po około 30 minutach gotowania, gdy grzyb staje się wystarczająco miękki, by go rozdrobnić w ten sposób.
Moczenie. Przed właściwym gotowaniem susz moczono przez noc w zimnej wodzie. Ten etap był traktowany jako istotny — uważano, że wydłużony kontakt z wodą wyciąga więcej substancji czynnych i wzmacnia działanie gotowego odwaru.
Gotowanie. Proporcja stosowana w opisach historycznych to około 30 g surowca na 500 ml wody. Gotowano na bardzo wolnym ogniu, pod przykryciem, przez cztery do sześciu godzin — tak, by jak najmniej wody odparowało. Po zakończeniu gotowania odwar pozostawiano do wystygnięcia na kuchni, nie odcedzając od razu.
Stosowanie. W dawnej praktyce spożywano trzy szklanki dziennie, aż do ustąpienia objawów — zazwyczaj przez dwa do pięciu dni.
Czego tradycja nie uznawała. Zalanie suszu wrzątkiem i odstawienie na kilka minut — popularne dziś jako „herbatka z białoporka" — było w tradycji traktowane jako bezużyteczne i marnotrawstwo surowca. Polisacharydy i triterpeny wymagają długiego gotowania lub ekstrakcji alkoholowej, by przejść do roztworu w użytecznych stężeniach. Z tego samego powodu kapsułki z surowego proszku oceniano jako znacznie słabsze od odwaru — bez właściwej ekstrakcji surowiec nie oddaje tego, co w nim wartościowe.
Dla wyciągu wodno-etanolowego (dual extract) stosowano dwuetapową ekstrakcję: najpierw wodną w temperaturze 80–90°C przez kilka godzin (frakcja β-glukanów i polisacharydów), następnie etanolową (triterpeny).

Gdzie rośnie i kiedy zbierać?

Białoporek rośnie wyłącznie na brzozach — żywych lub martwych. Pojawia się od końca sierpnia i można go zbierać aż do lutego, co czyni go jednym z nielicznych gatunków dostępnych w środku zimy. Młode owocniki są jasne i elastyczne, starsze twardnieją i ciemnieją. Do przetwórstwa najlepsze są owocniki świeże, przed zdrewnieniem.
Grzyb nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce.

Uwagi i przeciwwskazania

Treść tego artykułu ma charakter wyłącznie informacyjny i etnograficzny. Nie stanowi porady medycznej ani zalecenia terapeutycznego.
W opisach z tradycji ludowej i dostępnych opracowaniach zielarskich stosowanie preparatów z białoporka nie było zalecane w ciąży, podczas karmienia piersią, u dzieci poniżej 12. roku życia, w bezpośrednim okresie po operacjach jamy brzusznej oraz w ciężkich przebiegach infekcji.
Białoporek to grzyb o realnej sile działania biochemicznego — w tradycji był traktowany jak lek, nie jak suplement, i stosowany z umiarem oraz w konkretnym celu.

Szamanita zbiera i przetwarza grzyby leśne od 2020 roku. Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina) jest jednym z gatunków w naszej ofercie — suszony, z polskich lasów.